NRC kwam eind 2023 met de achtdelige podcastserie ‘Hier hing een schilderij’. De serie reconstrueert de restitutie van het schilderij ‘Bild mit Häusern’ van Kandinsky, met een actuele waarde van circa zestig miljoen euro. Het werk hing decennialang in het Stedelijk Museum Amsterdam, maar is uiteindelijk door de gemeente Amsterdam gerestitueerd aan de erfgenamen van de (Joodse) voormalige eigenaar. De erven stelden dat sprake was van nazi-roofkunst, en de verkoop in 1940 onder druk van het naziregime had plaatsgevonden. In de podcast staat de vraag centraal of de gemeente het schilderij inderdaad heeft teruggegeven, of dat het misschien is “weggegeven”. Met andere woorden: was de restitutie gerechtvaardigd?
Het schilderij werd opgespoord door Mondex, een Canadees bedrijf dat zich bezighoudt met het opsporen en terugvorderen van nazi-roofkunst. Naar eigen zeggen heeft Mondex een succespercentage van maar liefst 97%. Mondex vraagt daar wel een commissie van tussen de 30 en 40% voor. Bij kunstwerken zoals deze Kandinsky gaat het daarmee om miljoenenbedragen. Mondex spoorde de erfgenamen van de Kandinsky op en diende namens hen bij de Nederlandse Restitutiecommissie een verzoek tot teruggave van het schilderij in. De Restitutiecommissie wees dit verzoek in 2018 af. Mondex zette echter door en wist uiteindelijk te bewerkstelligen dat de gemeente Amsterdam, als eigenaar van de collectie van het Stedelijk Museum, het schilderij in 2021 alsnog aan de erfgenamen teruggaf.
Mondex klaagde na publicatie van de podcast dat zij ten onrechte negatief is neergezet en dat de podcast feitelijke onjuistheden bevatte die haar reputatie schaadden. In april 2025 startte het bedrijf en haar eigenaar een kort geding tegen NRC, waarin zij onder meer vorderden dat de volledige podcast offline zou worden gehaald. In een soort Nederlandse ‘motion to dismiss’ oordeelde de voorzieningenrechter dat Mondex te lang had stilgezeten, waardoor het vereiste spoedeisend belang ontbrak. Alle vorderingen werden daarom afgewezen. Daarover schreven wij al eerder op Mediareport.
Mondex liet het er niet bij zitten en startte in juli 2025 een bodemprocedure tegen NRC. Daarin vorderde zij opnieuw dat de volledige podcast offline zou worden gehaald, evenals plaatsing van een rectificatie op de website van NRC en op de voorpagina van de krant.
De rechtbank Amsterdam oordeelt dat een groot deel van de uitingen waarover Mondex klaagt niet op haar ziet en daarom niet onrechtmatig jegens Mondex kan zijn.
Verder stelt Mondex dat zij in de podcast onrechtmatig wordt neergezet als ‘profiteur’ van de ‘holocaustindustrie’. De rechtbank stelt echter vast dat deze beschuldiging niet als zodanig in de podcast zit. In de podcast komt slechts naar voren dat derden kritisch zijn op het verdienen aan de restitutie van roofkunst in algemene zin. NRC mocht deze opvattingen – die niet rechtstreeks op Mondex betrekking hadden – weergeven. Voor zover de gemiddelde luisteraar uit de podcast zou hebben afgeleid dat de podcastmakers Mondex beschouwen als een ‘profiteur’ van de ‘holocaustindustrie’, valt dat volgens de rechtbank niet aan NRC toe te rekenen.
Ook ten aanzien van de kwalificaties van de eigenaar van Mondex als ‘ambulance chaser’ en ‘premiejager’ geldt volgens de rechtbank dat dit geen uitingen van NRC zelf zijn. NRC heeft slechts benoemd dat anderen hem zo noemen. Het gaat dus niet om een waardeoordeel van NRC, maar om een feitelijke mededeling over eerdere publicaties. Dat Mondex de termen ‘ambulance chaser’ en ‘premiejager’ volstrekt ongepast vindt in de context van de restitutie van roofkunst, is onvoldoende om de podcast onrechtmatig jegens haar te verklaren.
De rechtbank concludeert dat de podcast niet onrechtmatig is jegens Mondex en wijst alle vorderingen af.
NRC werd bijgestaan door Jens van den Brink, Lotte Oranje en Simon Niens.
